Nhật Bản và cuộc cách mạng nhẹ nhàng: Khi mọi đứa trẻ đều được đến trường
Tháng 4/2026, Nhật Bản chính thức triển khai chế độ “こども誰でも通園制度” — lần đầu tiên trong lịch sử, mọi trẻ nhỏ đều có quyền đến nhà trẻ, bất kể cha mẹ có đi làm hay không. Đằng sau chính sách ấy là câu chuyện về một xã hội đang học cách nuôi con theo cách hoàn toàn mới.
Hãy hình dung một buổi sáng tháng Tư ở ngoại ô Tokyo. Hoa anh đào vừa nở, không khí còn se lạnh. Một người mẹ trẻ xỏ giày cho con trai hai tuổi, bế bé lên xe đạp chở về phía nhà trẻ cuối phố. Cô không đi làm công sở. Cô không có cuộc hẹn khám bệnh. Cô chỉ đơn giản muốn con mình được chơi cùng bạn bè, được một cô giáo đọc sách cho nghe, được chạm vào thế giới ngoài bốn bức tường căn hộ.
Trước tháng 4/2026, điều cô làm là không thể. Bây giờ thì có thể — nhờ một chế độ mới mang cái tên rất đẹp: こども誰でも通園制度 — Đứa trẻ nào cũng được đến trường.
705.809 em bé và một nước Nhật đang hồi hộp
Năm 2025, Nhật Bản ghi nhận 705.809 ca sinh — mức thấp kỷ lục lần thứ 10 liên tiếp kể từ khi bắt đầu thống kê vào năm 1899. Con số này không chỉ đáng lo mà còn gây sốc thật sự vì như vậy là sớm hơn 17 năm so với kịch bản bi quan nhất mà các nhà nhân khẩu học từng vẽ ra.
Tỷ lệ sinh của Nhật giảm còn khoảng 1,15 trẻ trên mỗi phụ nữ, riêng Tokyo 2 năm liền rơi xuống dưới ngưỡng 1,0. Nói một cách hình ảnh, thủ đô sầm uất nhất châu Á có số trẻ sinh ra ở mỗi người phụ nữ trong cả đời ngày càng ít hơn.
Nhưng có một thực tế ít được nhắc đến hơn những con số vĩ mô: khoảng 60% số trẻ từ 0 đến 2 tuổi trên toàn nước Nhật, chừng 1,46 triệu em, hiện không đến nhà trẻ hay trường mầm non nào. Không phải vì cha mẹ không muốn, mà vì hệ thống không cho phép. Suốt nhiều thập kỷ, nhà trẻ ở Nhật vận hành theo logic chứng minh nhu cầu: muốn gửi con, cha mẹ phải đang đi làm, tốt nhất là toàn thời gian. Những người mẹ làm nội trợ, làm nghề tự do, bán thời gian hay đang tìm việc — gần như bị hệ thống bỏ quên. Bé không được đi học, mẹ không có ai chia sẻ. Người Nhật gọi trạng thái này là “nuôi con trong cô lập” (育児の孤独化 ikuji no kodokuka).
Giữa bức tranh ấy, một nghiên cứu quy mô lớn của Đại học Tohoku vừa mang đến góc nhìn đáng suy ngẫm trên tạp chí Scientific Reports. Sau quá trình quan sát lâu dài khoảng 40.000 cặp mẹ con, nhóm nghiên cứu phát hiện rằng nhóm trẻ được đi nhà trẻ từ 6 tháng tuổi cho thấy sự phát triển tốt hơn ở cả 5 lĩnh vực — giao tiếp, vận động thô, vận động tinh, giải quyết vấn đề và kỹ năng xã hội — so với trẻ chỉ ở nhà.
Kết quả này trực tiếp đập tan cái gọi là “Huyền thoại 3 tuổi” (三歳児神話), niềm tin ăn sâu suốt cả 60 năm nay trong xã hội Nhật rằng trẻ phải ở bên mẹ liên tục cho đến năm 3 tuổi mới phát triển khoẻ mạnh. Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản từ lâu đã khẳng định niềm tin này không có cơ sở khoa học, nhưng phải đến khi có dữ liệu vững chắc từ nghiên cứu, quan điểm mới bắt đầu thay đổi.
Chính trong bối cảnh ấy, tháng 4/2026, Nhật Bản triển khai một chế độ chưa từng có tiền lệ.
“Đứa trẻ nào cũng được đến trường"
Tên đầy đủ của chế độ là こども誰でも通園制度 (Kodomo Daredemo Tsūen Seido), có hiệu lực từ ngày 1 tháng 4 năm 2026 trên toàn bộ các địa phương. Đối tượng là trẻ từ 6 tháng đến dưới 3 tuổi chưa đăng ký tại bất kỳ nhà trẻ hay trường mầm non chính thức nào. Điểm mấu chốt — và cũng là điều khiến chế độ này khác biệt hoàn toàn so với mọi thứ trước đó — nằm ở chỗ: không cần lý do. Cha mẹ không cần chứng minh mình đang đi làm, không cần giấy hẹn khám bệnh, không cần có việc gia đình cấp bách. Mỗi trẻ được sử dụng tối đa 10 giờ mỗi tháng tháng, linh hoạt theo đơn vị giờ, với chi phí khoảng 300 JPY tuỳ từng địa phương và cơ sở.
Trước đây, Nhật cũng có hình thức gửi trẻ tạm thời, nhưng chế độ ấy luôn đòi hỏi lý do cụ thể và không phải nơi nào cũng có. Chế độ mới thì ngược lại: triển khai bắt buộc ở mọi thành phố, thị trấn, làng mạc, v.v. và đặt quyền lợi của trẻ — chứ không phải hoàn cảnh của cha mẹ — làm trung tâm.
Triết lý phía sau được gói gọn trong một cụm từ mà Cơ quan Trẻ em & Gia đình dùng làm kim chỉ nam: “Đặt trẻ em vào giữa” (こどもまんなか kodomo mannaka). Câu hỏi không còn là cha mẹ có đủ điều kiện không mà là đứa trẻ có được tiếp cận môi trường tốt cho sự phát triển của mình không. Nguồn tài chính cho chế độ đến từ một khoản đóng góp nhỏ được tích hợp vào phí bảo hiểm y tế của mọi người dân — trung bình khoảng 450 JPY mỗi tháng vào năm 2028. Nói cách khác: cả nước Nhật cùng gánh chi phí nuôi dạy thế hệ kế tiếp.
Những điều cần biết nếu bạn đang nuôi con ở Nhật
Nếu bạn đang sống tại Nhật và có con nhỏ trong độ tuổi, hoặc đang lên kế hoạch cho hành trình này, bạn hãy yên tâm vì chế độ mới áp dụng bình đẳng cho tất cả cư dân có đăng ký hợp lệ, không phân biệt quốc tịch.
Quy trình bắt đầu khá đơn giản. Trước hết, bạn xác nhận con mình thuộc đối tượng: từ 6 tháng đến dưới 3 tuổi, chưa đăng ký nhà trẻ chính thức, và gia đình có đăng ký cư trú tại địa phương. Tiếp theo, nộp đơn lên chính quyền thành phố hoặc quận — có thể làm trực tuyến qua hệ thống Tsūen Portal (つうえんポータル) do Cơ quan Trẻ em và gia đình vận hành, hoặc đến trực tiếp quầy dịch vụ. Sau khi được chấp thuận và cấp mã nhận dạng, bạn tìm cơ sở phù hợp trên hệ thống, đặt lịch phỏng vấn với nhà trẻ để trao đổi về tình trạng dị ứng, tiền sử sức khoẻ và thói quen sinh hoạt của bé. Từ đó, việc đặt lịch hằng tháng được thực hiện linh hoạt qua ứng dụng hoặc trình duyệt web.
Vài lưu ý thực tế đáng nhớ: số giờ không sử dụng hết sẽ không được cộng dồn sang tháng sau; chi phí ăn nhẹ, bỉm hoặc đồ dùng cá nhân có thể phát sinh thêm tuỳ cơ sở; và trong giai đoạn đầu triển khai, một số địa phương có thể chưa đủ chỗ nên hãy đăng ký sớm nếu có thể.
Nhìn rộng hơn, chế độ Nhà trẻ cho tất cả chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn.
Nhật Bản cũng đang hướng tới miễn phí hoàn toàn chi phí sinh thường bằng cách đưa vào bảo hiểm y tế công. Trợ cấp trẻ em đã bỏ giới hạn thu nhập và mở rộng đến hết 18 tuổi. Luật nghỉ phép chăm con sửa đổi năm 2025 yêu cầu doanh nghiệp phải cung cấp ít nhất hai phương án làm việc linh hoạt cho cha mẹ có con từ 3 đến 6 tuổi — từ làm việc từ xa đến thời gian bắt đầu linh hoạt. Và mục tiêu đầy tham vọng được đặt ra: đến năm 2030, 85% nam giới Nhật Bản sẽ nghỉ phép chăm con.
Tất cả cho thấy xứ Phù Tang đang xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ gia đình toàn diện hơn bất kỳ thời điểm nào trong lịch sử hiện đại.
Quay lại với người mẹ trẻ ở đầu câu chuyện. Mẹ không đi làm nhưng bé bây giờ có bạn, có cô giáo, có thể ca hát và chơi trò chơi mà ở nhà mẹ không nghĩ ra. Còn mẹ thì có hai tiếng đồng hồ để làm một tách cà phê nóng, đọc vài trang sách hay đơn giản là thư giãn, tận hưởng.
Trong một xã hội đang già đi nhanh chóng, nơi mỗi đứa trẻ chào đời đều quý giá hơn bao giờ hết, chế độ Nhà trẻ cho tất cả không chỉ là một chính sách trên giấy. Nó là lời nhắn gửi rằng nuôi dạy con không phải cuộc chiến một mình.